Suyun kaynama noktası neden rakımla değişir?
Bir sıvı, buhar basıncı çevresindeki hava basıncına eşit olduğunda kaynar. Deniz seviyesinde ortalama hava basıncı 1013 hPa'dır ve su bu basınca 100°C'de ulaşır. Yükseldikçe üstümüzdeki hava sütunu incelir ve basınç düşer; su da daha düşük bir sıcaklıkta kaynamaya başlar. Kabaca her 300 metrede kaynama noktası yaklaşık 1°C azalır.
Türkiye, ortalama yükseltisi yüksek bir ülkedir. Doğu Anadolu'daki pek çok il merkezi 1.500 metrenin üzerindedir. Örneğin Erzurum'da su yaklaşık 93,7°C'de kaynar. Bu, kaynar suyla demlenen Türk çayı ve bitki çayları için hissedilir bir farktır.
Yüksek illerde kaynama noktası
| İl | Yaklaşık rakım | Kaynama noktası |
|---|---|---|
| Erzurum | 1.890 m | 93,7 °C |
| Ardahan | 1.830 m | 93,9 °C |
| Kars | 1.770 m | 94,1 °C |
| Van | 1.730 m | 94,3 °C |
| Hakkari | 1.720 m | 94,3 °C |
| Ağrı | 1.640 m | 94,6 °C |
| Bayburt | 1.550 m | 94,9 °C |
| Bitlis | 1.550 m | 94,9 °C |
| Muş | 1.350 m | 95,5 °C |
| Yozgat | 1.300 m | 95,7 °C |
| Sivas | 1.280 m | 95,8 °C |
| Erzincan | 1.190 m | 96,1 °C |
Hesaplama nasıl yapılıyor?
Önce rakıma karşılık gelen hava basıncı, uluslararası standart atmosfer modeliyle bulunur: P = 1013,25 × (1 − 2,25577×10⁻⁵ × h)5,25588 (h metre cinsinden rakım). Ardından suyun buhar basıncı ile sıcaklığı arasındaki ilişkiyi veren Antoine denklemiyle bu basınçta suyun kaynadığı sıcaklık hesaplanır.
Gerçek hava basıncı hava durumuna göre birkaç hPa değişebilir. Alçak basınçlı, yağışlı bir günde kaynama noktası birkaç onda bir derece düşebilir. İl merkezi rakımları yuvarlanmış yaklaşık değerlerdir; kendi mahallenizin rakımını biliyorsanız elle girin.
Demleme için ne anlama geliyor?
- Türk çayı ve siyah çay: Kaynar su isteyen bu çaylarda yüksek rakımda demleme süresini %10–15 uzatmak dengeyi korur. Demliği alt çaydanlığın üzerinde iyi ısıtın.
- Bitki çayları: Kök ve kabuk içeren karışımlarda (zencefil, tarçın, kuşburnu) kaynatma süresini birkaç dakika artırın.
- Filtre kahve: 92–96°C hedefi yüksek rakımda kaynar suyla bile zor yakalanır. Suyu kaynar kaynamaz kullanın, ekipmanı önceden ısıtın ve öğütümü bir kademe inceltmeyi deneyin.
- Yeşil ve beyaz çay: Zaten 70–85°C su istedikleri için rakımdan neredeyse etkilenmezler; sadece suyu daha kısa bekletmeniz yeterlidir.
- Türk kahvesi: Soğuk sudan başlayıp köpürene kadar ısıtıldığı ve kaynatılmadığı için rakım etkisi sınırlıdır; ancak köpük daha düşük sıcaklıkta yükselir, cezveyi daha erken izleyin.
Sık sorulan sorular
Erzurum'da su kaç derecede kaynar?
Erzurum il merkezi yaklaşık 1.890 m rakımdadır; burada su yaklaşık 93,7°C'de kaynar.
Ankara'da su kaç derecede kaynar?
Ankara il merkezi yaklaşık 940 m rakımdadır; su yaklaşık 96,9°C'de kaynar.
Ağrı Dağı'nın zirvesinde su kaç derecede kaynar?
5.137 m yükseklikte su yaklaşık 83°C'de kaynar. Bu sıcaklıkta çay demlemek ve yemek pişirmek belirgin biçimde uzun sürer.
Yüksek rakımda çay neden açık renkli olur?
Kaynar su daha düşük sıcaklıkta olduğu için yapraklardan renk ve tat veren bileşenler daha yavaş çözünür. Demleme süresini uzatmak ya da biraz daha fazla çay kullanmak bunu dengeler.
Düdüklü tencere bu durumu nasıl değiştirir?
Düdüklü tencere içerideki basıncı artırarak suyun 100°C'nin üzerinde kaynamasını sağlar. Bu yüzden yüksek rakımda pişirme süresini kısaltmak için sık kullanılır.
Kaynaklar ve editoryal not
Değerler başlangıç noktasıdır; kahvenin ya da yaprağın türü, tazeliği, suyunuz ve ekipmanınız sonucu değiştirir. Hata veya eksik gördüğünüz bir bilgiyi iletişim sayfasından bildirebilirsiniz.
- Engineering ToolBox — Water boiling points vs altitude
- NIST Chemistry WebBook — Su (faz değişim verileri)